เมื่อเมนูพื้นๆ อย่างข้าวต้มมาเจอกับสุดยอดวัตถุดิบที่แหล่งจับ จึงเกิดเป็นอาหารง่ายๆ แต่แสนอร่อยอย่าง ข้าวต้มสามกษัตริย์ โดยผู้ที่เป็นต้นคิดประดิษฐ์เมนูนี้ขึ้นมานั้นก็เป็นถึงเจ้าแผ่นดิน นั่นคือพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5 ทรงปรุงข้าวต้มชนิดนี้ในขบวนเสด็จประพาสต้นที่กลางทะเลบริเวณปากอ่าวแม่กลองเมื่อร้อยกว่าปีก่อน 

การเสด็จประพาสต้นเป็นพระราชกรณียกิจหนึ่งในการปกครองดูแลบ้านเมืองของรัชกาลที่ 5 เพราะทรงมีพระราชประสงค์จะทอดพระเนตรวิถีชีวิตและความเป็นอยู่ของราษฎรด้วยพระองค์เอง การเสด็จประพาสต้นจึงเป็นการเสด็จส่วนพระองค์ทั้งทางรถ เรือ และรถไฟ โดยไม่เป็นที่เปิดเผยแก่ราษฎร เมื่อทรงประทับแรมนอกวังเหมือนสามัญชน เรื่องอาหารจึงไม่มีพิธีรีตองมากนัก เมนูอาหารชาวบ้านอย่างข้าวต้มก็ได้กลายเป็นเมนูเสวย

พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงมีพระปรีชาสามารถด้านการปรุงพระกระยาหาร โดยเฉพาะเมื่อคราวเสด็จประพาส ที่พระองค์มักทรงนำวัตถุดิบท้องถิ่นหรือเครื่องปรุงที่มีอยู่ในขณะนั้นมาปรุง และข้าวต้มสามกษัตริย์ก็เป็นหนึ่งในนั้น สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงบันทึกเรื่องนี้โดยใช้นามแฝง ‘นายทรงอานุภาพ หุ้มแพรมหาดเล็ก’ ไว้ใน ‘จดหมายฉบับที่ ๕ เมืองเพ็ชรบุรี’ ลงวันที่ 29 กรกฎาคม ร.ศ. 123 (พ.ศ. 2447) เมื่อครั้งตามเสด็จรัชกาลที่ 5 ประพาสเมืองต่างๆ ว่า

วันที่ 24 กรกฎาคม เวลาเช้า รัชกาลที่ 5 เสด็จทรงเรือฉลอมแล่นใบออกประพาสละมุ ที่ชาวบ้านจับปลาตามปากอ่าวแม่กลอง มีเรือฉลอมแล่นไปในกระบวนเสด็จ 3 ลำด้วยกัน คราวนั้นกระบวนเสด็จได้ซื้อกุ้งที่ชาวบ้านจับได้ตามละมุ แล้วต้มข้าวต้มขึ้นในเรือฉลอม… “ที่เรียกว่าข้าวต้มสามกษัตริย์นั้นคือต้มอย่างข้าวต้มหมูแต่ใช้ปลาทู กุ้งกับปลาหมึกสดแทรกแทนหมู เป็นของทรงประดิษฐ์ขึ้นในเช้าวันนั้นเอง ตั้งแต่ฉันเกิดมาไม่เคยกินข้าวต้มอร่อยเหมือนวันนั้นเลย…”

จะเห็นว่ารัชกาลที่ 5 ทรงพลิกแพลงด้วยการนำวัตถุดิบจากท้องทะเล ทั้งปลาทู กุ้ง และหมึกสด มาปรุงพระกระยาหารออกมาเป็นเมนูใหม่ ซึ่งเมื่อกรมดำรงฯ ได้เสวยแล้วถึงขั้นบันทึกว่า ‘ตั้งแต่ฉันเกิดมาไม่เคยกินข้าวต้มอร่อยเหมือนวันนั้นเลย’ จุดสังเกตุคือ การมี ‘ปลาทู’ เป็นหนึ่งในวัตถุดิบสำคัญของข้าวต้มทรงประดิษฐ์ เพราะนอกจากจะเป็นปลาที่หาได้ง่ายแล้ว ยังเป็นอาหารที่รัชกาลที่ 5 โปรดอีกด้วย ดังที่เราได้เห็นภาพคุ้นตาที่มักปรากฏอยู่ในร้านอาหารไทย นั่นคือพระบรมฉายาลักษณ์ขณะทรงทอดปลาทู และยังปรากฎในพระราชหัตถเลขาหลายครั้งหลายครา เช่น พระราชหัตถเลขา ลงวันที่ ๒๐ กรกฎาคม ร.ศ. ๑๒๘ (พ.ศ. ๒๔๕๒) ที่มีมาถึงพระราชชายา เจ้าดารารัศมี มีพระดำรัสถึงปลาทูไว้ว่า “…หมู่นี้ฝนชุก….ในเดือนสิงหาคม คิดจะไปกาญจนบุรี ราชบุรี และเพชรบุรี สอนกินปลาทูเสียใหม่อีกสักที เพราะเหตุที่หมู่นี้กินไม่ได้ เหม็นคาว…”

และผู้ที่สามารถทอดปลาทูได้ถูกพระทัยพระองค์มากที่สุด คือ เจ้าจอมเอิบ หนึ่งในเจ้าจอมก๊กออ ปรากฏในพระราชหัตถเลขาที่ทรงมีถึงพระยาบุรุษรัตนราชพัลลภว่า

“เรื่องทอดปลาทู ข้าอยู่ข้างจะกลัวมาก ถ้าพลาดไปแล้ว ข้ากลืนไม่ลง ขอให้จัดตั้งเตาทอดปลาที่สะพานต่อเรือนข้างหน้าข้างใน บอกกรมวังให้จัด..”

เรียกได้ว่าการก่อกำเนิดของข้าวต้มที่ถึงกับทำให้คนเอ่ยปากว่า ‘ตั้งแต่ฉันเกิดมาไม่เคยกินข้าวต้มอร่อยเหมือนวันนั้นเลย’ นั้น น่าจะอยู่ที่ความสดใหม่ของวัตถุดิบที่จับมาจากกลางทะเล รวมเข้ากับคุณภาพของวัตถุดิบจากปากอ่าวแม่กลองซึ่งได้ชื่อว่ามีความอุดมสมบูรณ์มาแต่เดิม โดยเฉพาะ ‘ปลาทูแม่กลอง’ ที่มีชื่อเสียงในเรื่องความอร่อย ปลาทูสดใหม่จากแหล่งจับปลาทูที่ดีที่สุดแห่งหนึ่งในเมืองไทย จึงทำให้ข้าวต้มธรรมดาๆ ที่เป็นเมนูปัจจุบันทันด่วนกลางทะเล กลายเป็นเมนูอร่อยเลิศล้ำ

ใครอยากลองสัมผัสความดีงามของข้าวต้มอายุร้อยกว่าปีที่ร.5 ทรงประดิษฐ์ขึ้น เรามีสูตรมาฝาก ไม่ใช่สูตรโบราณดั้งเดิมนะคะ เพราะไม่มีใครบันทึกไว้ ทีมอาหารของเราแกะสูตรออกมาให้ใหม่ แต่รับรองว่าอร่อยแน่นอน

ข้าวต้มสามกษัตริย์

สำหรับ 4 คน

ปลาทูสด (ตัวละ 110-120 กรัม) 3 ตัว

กุ้งขาวไซส์ใหญ่ 8 ตัว

ปลาหมึกกล้วย (ตัวละ 110-120 กรัม) 2 ตัว

น้ำ 6 ถ้วย

เกลือสมุทร ½ ช้อนชา

ข้าวสาร 150 กรัม

รากผักชีบุบ 2 ราก

น้ำมันพืช 1 ช้อนโต๊ะ

กระเทียมกลีบใหญ่สับ 1 ช้อนโต๊ะ

น้ำปลา 1 ช้อนโต๊ะ

ซีอิ๊วขาว 2 ช้อนชา

พริกไทยขาวป่น ½ ช้อนชา

กระเทียมเจียว ต้นหอม ผักชี เเละขึ้นฉ่ายซอย สำหรับโรยหน้า

วิธีทำ

1. ล้างปลาทูให้สะอาด ซับให้เเห้ง เเล่เอาเเต่เนื้อทั้งสองด้าน จากนั้นหั่นครึ่งชิ้น เตรียมไว้

2. กุ้งขาวให้บีบเอามันที่หัวกุ้งเก็บไว้ เเกะเปลือกไว้หาง ผ่าหลังเอาเส้นดำออก เตรียมไว้

3. ล้างปลาหมึกให้สะอาด ซับให้เเห้ง หั่นเป็นเเว่นหนา เตรียมไว้

4. ใส่น้ำ 4 ถ้วยลงในหม้อ ตามด้วยเกลือสมุทร ยกหม้อตั้งไฟกลาง พอเดือด ใส่กุ้ง ปลาหมึกเเละปลาทูลงลวกในน้ำเดือด ประมาณ 15 วินาทีตามลำดับ พอครบเวลา ตักขึ้นแช่น้ำเย็นเพื่อไม่ให้สุกต่อ พักไว้ให้สะเด็ดน้ำเเละกรองน้ำลวก อาหารทะเลเก็บไว้

5. ซาวข้าวสารให้สะอาด ใส่ในหม้อ ตามด้วยน้ำลวกอาหารทะเลเเละน้ำที่เหลืออีก 2 ถ้วย ใส่รากผักชี ยกหม้อ ตั้งไฟกลาง หมั่นคนข้าวเพื่อใม่ให้ข้าวติดก้นหม้อเเละไหม้ พอข้าวเริ่มบาน ให้ตั้งกระทะ ใส่น้ำมันพืชเเละกระเทียม ผัดพอสีสวย ใส่มันกุ้ง ผัดให้พอหอม จึงใส่กุ้งปลาหมึกเเละปลาทูที่ลวกไว้ ปรุงรสด้วยน้ำปลา ซีอิ๊วขาวเเละ พริกไทยขาวป่น ผัดไฟแรงเร็วๆ ให้เข้ากัน ปิดไฟ พอเมล็ดข้าวสุกนุ่มเเละบานเต็มที่จึงตักอาหารทะเลใส่หม้อข้าวต้ม คนพอเข้ากันเเละเดือดต่อเล็กน้อย ปิดไฟ

6. ตักข้าวต้มสามกษัตริย์ใส่ชาม โรยกระเทียมเจียว ต้นหอม ผักชีเเละขึ้นฉ่ายซอย เสิร์ฟ

ที่มา: https://www.silpa-mag.com/culture/article_148061

https://www.chiangmaicitylife.com/spoonandfork/spoon-and-fork-magazine/royal-cuisine